علل مهاجرت عشایر قشقایی به سمت مناطق جنوب و جنوب غرب کشور

پ., 01/16/2014 - 16:39
علل مهاجرت عشایر قشقایی به سمت مناطق جنوب و جنوب غرب کشور
علل مهاجرت عشایر قشقایی به سمت مناطق جنوب و جنوب غرب کشور
بسیج عشایر: به طور كلي اين نوع مهاجرت هاي بزرگ در درجه اول، معلول مسائل اقتصادي است كه در اثر پيش آمدهاي طبيعي مانند خشك سالي بوجود آمده است.

به گزارش بسیج عشایر از فارس؛ عواملی كه به كمك فقر و فشار اقتصادي پيش آمد تا گروه بزرگي از عشاير را مجبور به ترك زندگي ايلياتي نموده و مهاجرت را قبول کردند، به طور كلي اين نوع مهاجرت هاي بزرگ در درجه اول، معلول مسائل اقتصادي است كه در اثر پيش آمدهاي طبيعي مانند خشك سالي (كمبود ريزش هاي جوي ) كه سبب قحطي هاي خانمان برانداز است كه عده زيادي از عشاير را از هستي ساقط مي ساخته، در نتيجه باعث شد كه عده زيادي از افراد ايلات به شهرها و دهات اطراف مهاجرت نمايند.

در درجه بعد ناشي از عوامل و فشارهاي سياسي است. البته عوامل ديگري نيز ممكن است سبب مهاجرت از ايل گردد كه استثنايي بوده و قابل ذكر نمي باشد. اين مهاجرت ها گاه جزيي و پراكنده و تدريجي و گاه دسته جمعي و گروهي انجام مي گردد. در مورد مهاجرت هاي مهم، به يك مورد آن كه در زمان هاي گذشته اتفاق افتاده است اشاره مي شود:

لرد كرزن در سفرنامه خود به ايران، اشاره به يك قحطي و خشك سالي مي نمايد كه در سال 1871 ميلادي برابر با 1288 هجري قمري پيش آمده است كه همراه با تعدي ماموران دولتي و زد و خوردهاي داخلي بوده است. او مينويسد: هر ايلي دو فرمانده دارد يكي ايلخاني و ديگري ايل بيگي، ايل بيگي فعلي قشقايي داراب خان و ايل خاني غايب آن سلطان محمد خان است. لرد كرزن اشاره به ابن موضوع دارد كه در زمان محمد قلي خان قشقايي، سلطان محمد خان ايلخان فعلي جمعيت ايل، از شصت هزار خانوار هم متجاوز بود. ولي رفته رفته اين عده در اثر «عواملي چون قحطي و شيوع بيماريهاي مسري» مبادرت به مهاجرت نمودند، پنج هزار خانوار به ايل بختياري، پنج هزار خانوار به ايل خمسه ملحق شدند و چهار هزار خانوار هم ده نشين شدند.

عامل ديگري كه سبب مهاجرت بزرگ عشاير قشقايي در اوايل جنگ بين الملل اول گرديد، اختلاف شديد بين كلانتران بود كه مستقيما زيان آن متوجه طبقات پايين عشايري گرديد، و بارها هر تيره اي مورد نهب و غارت واقع شده و يك مهاجرت بزرگ به دهات و شهرها پديد آمد. قسمت اعظم مهاجرين از طايفه كشكولي بزرگ بودند. زيرا مركز اين اختلاف ها و كشمكش ها در طايفه كشكولي بزرگ قرار داشت. اين مهاجرت بزرگ مصادف با كلانتري ابوالفتح خان بود، به همين جهت بين عشاير قشقايي به (سال ابوالفتح خاني) معروف است، در ملاقاتي كه با ملك منصور خان آخرين ايلخان قشقايي در سال 1366 انجام گرفت اين موضوع مورد تاييد ايشان نيز قرار گرفت. شايد اين موضوع قابل ذكر باشد كه خانواده اينجانب نيز جزو مهاجرين طايفه كشكولي بزرگ در اين زمان بوده است كه تفصيل آن تحت عنوان نامه يك پدر به دخترش در مجله شماره 5 ايل سوزو (سخن ايل ) درج شده است.

مناطق و محل هايي كه در آن موقع بيش از هر جا مهاجرت كردند، مناطقي بودند كه مركز عمليات اكتشاف و استخراج شركت نفت در آنها قرار داشت.

شركت نفت تحت عنوان شركت نفت انگليس و ايران تشكيل و احتياج مبرمي به نيروي كارگري داشت. مناطقي مانند مسجد سليمان، لالي، هفت گل، آغاجاري و آبادان بيش از همه جا مورد توجه قرار گرفت و بسياري از قشقايي ها در اين نقاط به استخدام شركت نفت انگليس و ايران Anglo Iranian Oil Co. در آمدند.

لازم به ذكر است كه مهاجرين بيشتر از افراد و خانواده هاي طوايف قشقايي بودند كه مناطق قشقايي آنها نزديك به خوزستان قرار داشت، مانند طوايف كشكولي بزرگ، دره شوري و قراچه اي.

قشلاق طايفه كشكولي بزرگ ( محل توقف زمستاني اين طايفه) از چنارشاهيجان و تنگ چوگان در بخش شرقي شروع شده و به طرف مغرب در حوالي بهبهان ادامه مي يابد.

در غرب منطقه قشلاقي طايفه كشكولي بزرگ، رودخانه زهره جاري است كه به طور عمده آب شرب مردم عشاير و احشام و دام هاي آن از اين رودخانه و با چشمه هاي كه به اين رودخانه جاري است تامين مي شود. مراكز اصلي قشلاقي اين طايفه شامل: تنگ چوگان، چنارشاهيجان، بوشگان ديلمي، ميلاتون، برم سياه، باباميز، ميشان، بيدكرز، شاه تسليم، نزاع، ماهور، آرخ لو، آب شيرين، باباكلان، چاه انجير، قلي چوري و مناطقي است كه رودخانه زهره در آن جرمان دارد.

ايلخانان قشقايي هميشه خود را در سطحي ممتاز و بالاتر از ساير طبقات از جمله كلانتران طوايف ميدانستند. داراب خان ايلخاني، اسمعيل خان صولت الدوله، ملك منصور خان قشقايي و اغلب نسل ذكور داراب خان، همسران خود را از بين طايفه كشكولي انتخاب كرده اند. اصولا كشكولي ها از لحاظ شكل و شمايل و تناسب اندام و زيبايي و حسن قيافه در بين ديگر طوايف قشقايي شهرت دارند. در اين مورد روايتي كه در تاريخ وقايع عشايري فارس تاليف آقاي مظفر قهرماني ابيوردي درج شده است عينا نوشته مي شود:

جاني خان ايلخان معروف قشقايي تصميم مي گيرد كه همسر ديگري اختيار نمايد، تقدير الهي بر وفق مراد او مي گردد و يك روز هنگام كوچ به ايل كشكولي برخورد مي نمايد، قد و قامت رعنا و شكل زيباي دختري نظر او را جلب نموده مطبوع طبعش قرار مي گيرد. از نام و نشان او سوال مي گردد، چنين معرفي مي شود.

نازلي بي بي همشيره محمد و حسن آقا كلانتران كشكولي مي باشد. جاني خان براي خواستگاري اقدام و به مطلوب خود مي رسد. با توجه به مطالب فوق خويشاوندي نزديكي بين كلانتران طايفه كشكولي و خانواده ايلخاني قشقايي وجود داشته است. جنگ صولت الدوله بر عليه قشون انگليس (پليس جنوب) كه به اتفاق مجاهدين كازروني ( ناصر ديوان ) به وقوع پيوست، برخي از كلانتران كشكولي (محمد علي خان كشكولي پسر دايي سردار عشاير) با جانب داري از قواي مخالف در مقابل صولت الدوله و مجاهدين قد علم نمود، اين اختلافات بيشتر به ضرر افراد عشاير طبقات پايين بود كه بارها مورد نهب و غارت قرار ميگرفتند، اتفاقات نامطلوب طبيعي (قحطي و بيماري ) و اين اختلافات قومي و داخلي منجر به يك مهاجرت بزرگ در ايل قشقايي گرديد. چون اين اتفاقات در زمان كلانتري ابوالفتح خان كشكولي بوده است بين عشاير ايل قشقايي به سال ابوالفتح خاني معروف است.

در دوران جواني به همراه خانواده رو به سوي منطقه قشلاقي طايفه كشكولي نمودم. ابتدا از شهر آبادان به دو گنبدان (گچساران) مسافرت كرديم. از آنجا با اسب و قاطر به محل اصلي قشلاقي طايفه رهسپار شديم. اين محل را كه ميشان و آب شيرين مي ناميدند نزديك به رودخانه زهره و در دامنه كوهي قرار داشت كه آن را قلي چوري مي ناميدند. قلي چوري كوهپايه ايست كه داراي تخته سنگ هاي عظيمي است. غالبا چوپان ها جهت تعليف( علف خواري ) و چراندن گوسفندان  خود را به دامنه اين كوه هدايت مي كردند.

بنا به توصيه اقوام، مسافرتي به امام زاده بي بي حكيمه كه در حدود 30 تا 40 كيلومتر به طرف جنوب آن محل قرار داشت انجام گرفت. بي بي حكيمه (امام زاده) در يك منطقه صعب العبور كوهستاني در دره عميقي در يك غار قرار دارد. از كنار امام زاده آب چشمه اي جريان دارد كه بوي گاز گوگرد( ئيدروژن سولفوره) از آن استشمام مي شود.

اين نكته جالب است كه در سالهاي بعد در محلي كه اين چشمه از آن مي جوشد منبع بزرگ نفتي «بي بي حكيمه فعلي » كشف گرديده و در حال حاضر نفت ترش و سنگين از آن استخراج و به خارج از كشور صادر ميگردد. هنگام سفر به بي بي حكيمه در بين راه به عشاير قشقايي كه چادرهاي سياه را بر پا كرده بودند برخورد كرديم، آنها اظهار ميداشتند كه از طايفه دره شوري و تيره بولوردي هستند.

اكنون توجه را به مناطق نفت خيز خوزستان كه مهاجرين جنوب وارد آن محل شده اند معطوف مي داريم. در سال 1901 ميلادي (1280 هجري شمسي ) دولت ايران به يك استراليايي (در اصل انگليسي) به نام ويليام دارسي امتياز اكتشاف و استخراج نفت را براي مدت 60 سال واگذار كرد.

پس از آن شركت سهامي نفت انگليس و ايران Anglo Iranian Oil Co.  تشكيل گرديد، سال تاسيس شركت (1909 ميلادي مطابق با 1288 هجري شمسي). پس از مطالعات معرفت الارضي در مناطق شمالي خوزستان يك رگه نفتي كشف شده و به منبع بزرگ نفتي برخورد نمودند. اين ميدان همان منبع تفتون مسجد سليمان مي باشد.

پس از اكتشاف آن يك لوله نفت به طول حدود 240 كيلومتر از ميدان تفتون تا جزيره آبادان احداث گرديد. در مراحل بعدي در جزيره آبادان يك پالايشگاه كه قادر به تصفيه مقادير فراوان نفت خام بود رفتند.

منظور اوليه از احداث اين پالايشگاه تهيه سوخت جهت كشتي ها و ماشين هاي جنگي متفقين بود كه در حال جنگ با ترك هاي عثماني بودند. البته در سال هاي بعد پالايشگاه آبادان توسعه يافت و ضمنا به تدريج منابع نفتي در نقاط ديگر خوزستان كشف گرديد. توسعه منابع نفتي و پالايشگاه آبادان و احتياج مبرم به نيروي كار باعث گرديد كه عده زيادي از مهاجرين ايل قشقايي به استخدام شركت نفت در آيند. اين نكته قابل ذكر است كه توسعه مناطق نفتي در خوزستان مصادف با بروز قحطي و بيماريهاي خانمان سوز در فارس بوده است كه سبب مهاجرت بزرگ ايل قشقايي به اين مناطق شده است.

علاوه بر مهاجرت هاي فوق الذكر، در اثر شيوع يك ناخوشي عمومي بزرگ آنفولانزا (ذات الريه ) كه در سال 1918 ميلادي به وقوع پيوست، باعث مهاجرت بزرگ ديگري شد كه در نتيجه عده زيادي جامعه ايلي را ترك و به اطراف پناه بردند. البته بيشتر عشاير مربوط به طوائف كشكولي بزرگ، دره شوري و قراچه اي كه قشلاق آنها نزديك به خوزستان بود به مناطق نفت خيز پناه بردند و به استخدام شركت نفت در آمدند. در اين مورد در كتاب تاريخ ايران تاليف سايكس نوشته شده است:

جنگ با قشقاييها كه هنوز تمام نشده بود كه غالب و مغلوب هر دو مبتلاي بلاي وحشتناكي آنفولانزا (ذات الريه) شدند ( سال 1918 ميلادي) و مانند برگ درخت فصل خزان به زمين ريختند. اين بيماري به تلخ ترين و ناگوارترين شكل در فارس ظهور نمود در ابتدا ما باور نمي كرديم كه چنين مقدر شده كه  يك خمس جمعيت آن نواحي را قتل عام كرده و نيروهاي ساكن شيراز تا فيروز آباد را با همان شدت از بين ببرد.

نتيجه كلي

تقدير و هر آنچه نامش را بگذاريم باعث شده است كه در حدود يك قرن پيش طي سال هاي متوالي عده كثيري از افراد ايل قشقايي از طوايف مختلف مبادرت به مهاجرت از ايل نمايند. از دوران جواني تمام وجود و فكرم در اين تكاپو و بي قراري بود كه دلايل و علل اصلي اين جابجايي و مهاجرت را پيدا كنم. اين مقاله اشاره به بخشي از يافته هاي اينجانب دارد: كه به طور خلاصه به آنها اشاره مي شود:

1-    بروز خشكسالي ،قحطي و بيماريهاي واگيردار خانمانسوز در مناطق مختلف فارس به خصوص در مناطق قشقائي ايل قشقايي

2-  اختلافات شديد بين روساي ايل كه زیان آن مستقيما متوجه طبقات پائين عشاير مي گرديد و بارها هر تيره اي مورد نهب و غارت واقع شد.

3-  چون مركز اين اختلافات و كشمكشها در طايفه كشكولي بزرگ بوده است، در نتيجه بخش اعظم مهاجرين از اين طايفه بوده اند. ضمنا ناحيه قشلاقي طايفه كشكولي نزديك به مناطق نفت خوزستان بوده است.

4-  اين مهاجرت مصادف با شروع فعاليت هاي اكتشافي و صنعتي نفت در خوزستان بوده است، شركت نفت نيز نياز مبرمي به نيروي كارگري داشته است.

دیدگاه ها

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.

افزودن دیدگاه جدید

Restricted HTML

  • تگ‌های HTML مجاز: <a href hreflang> <em> <strong> <cite> <blockquote cite> <code> <ul type> <ol start type> <li> <dl> <dt> <dd> <h2 id> <h3 id> <h4 id> <h5 id> <h6 id>
  • خطوط و پاراگراف‌ها بطور خودکار اعمال می‌شوند.
  • Web page addresses and email addresses turn into links automatically.
کد امنیتی
لطفا به این سوال برای جلوگیری از ارسال اسپم پاسخ دهید.

پایتخت ایران کجاست؟ (به فارسی تایپ کنید)