صنایع دستی متنوع عشایر فارس

چ, 03/07/1393 - 07:45
صنایع دستی متنوع عشایر فارس
صنایع دستی  متنوع عشایر فارس
بسیج عشایر: صنایع دستی عشایر فارس هرکدام در زمان وشرایط خاص کاردبردهای حیاتی برای زندگی جامعه عشایر دارند.علاوه بر آن بعضی از این تولیدات می توانند در جامعه های روستایی و شهری کاربرد داشته باشند..

به گزارش بسیج عشایر از فارس؛ در استان فارس بخش عمده ای از توليد گليم توسط زنان و دختران عشاير ساکن و کوچ رو قشقايی انجام می شود. برای بافت گليم معمولاً از نقشه استفاده نمی کنند. نقشه ها ذهنی هستند و معمولاً از طرح هايی استفاده می شود که از نسل های گذشته به حال انتقال يافته و تغييرات جزيی در همان چهارچوب آداب و رسوم موجود در منطقه است. البته در سالهای اخير با راه يافتن گليم بافی به مناطق شهری و روستايی استفاده از نقشه تا حدودی درگليم بافی رايج شده است. برای رنگرزی نخ های پشمی مورد مصرف در پود گليم از رنگهای گياهی يا رنگهای شيميايی استفاده می شود. مهمترين مراکز توليد گليم در استان فارس منطقه فيروزآباد، ممسنی و داراب است. گليم های قشقايی نه تنها در ايران که در سطح جهان نير به واسطه اصالت نقش ها و رنگ های زيبا و کيفيت ممتاز بافت مشهور و مورد تقاضا است.
هنر و صنعت بافندگی فارس در وهله نخست, هنری عشايری و در وهله دوم هنری روستايی است که وابستگی به عشاير دارد. عشاير فارس بويژه قشقائيها و ايل خمسه بيش از ديگر عشاير به اين هنر اشتغال دارند و روستائيان که در مسير اين ايل ها زندگی می کنند نيز به کار توليد قالی و ساير دستبافت ها مبادرت می کنند. فرش بافان اين استان معمولاً دست بافت های خود را نه به عنوان يک کالای تجارتی بلکه برای خود توليد می کنند و چون دنباله رو نوسانات بازار فرش نيستند, طرح های آنها دارای رنگ آميزی و طراوت خاصی است. البته در سالهای اخير بافندگان عشايری به بافتن فرش برای فروش و به سليقه مصرف کنندگان روی آورده اند. ليکن غالباً همان ذهنی بافی و رنگهای مرسوم پيشينيان خود را ادامه می دهند.
اين «هنر- صنعت» به طور عمده به دست زنان انجام می شود. به طور کلی توليد دستبافته ها از مرحله ابتدايی تا آخرين مرحله به دست زنان صورت می گيرد. دار قالی ايل قشقايی مانند ساير عشاير افقی است و بافنده برای بافتن بر روی زمين می نشيند. بيشتر دارهای روستايی نيز افقی و گاه عمودی است. علت استفاده عشاير از دار افقی به اين دليل است که با زندگی کوچ نشينی آنها هماهنگی داشته و حمل آن بر پشت چارپايان به سهولت انجام می گيرد.
اکثر قاليچه های ايلات خمسه کار تيره عرب و باصری است. قاليچه های اين دو تيره دارای طرح های متنوع و فارسی باف است و سراسر از پشم تهيه می شود. روستائيان فارس نيز هر سال تعداد زيادی قاليچه می بافند. اين روستائيان که پيشينه ايلی و چوپانی دارند همانند عشاير از دارهای افقی استفاده می کنند ولی قاليچه های آنها از نظر جنس, مرغوبيت قاليچه های ايلات را ندارد.

فرش های قشقايی معمولاً به طريق «ذهنی بافی» بافته می شود. اين نقشه های ذهنی نوعی بازآفرينی سنتی است که از نسل های پيشين به امروزيان رسيده است. بافندگان ايلی همان نقوش را تکرار می کنند بدون آنکه از نقشه استفاده کنند. از اين رو معمولاً هيچ دو فرشی کاملاً و عيناً شبيه يکديگر نيست. بافندگان تازه کار از سرمشق هايی کمک می گيرند که «حور» ناميده می شود. بافندگان قشقايی اين سرمشق ها را که يک يک نقشمايه ها و نگاره های اصلی بر آن بافته شده است. «دستور» می گويند. رنگ قالی های قشقايی کاملاً به سليقه و خواست بافنده ارتباط دارد.
قالی های فارس اکثراً نرم و تا اندازه ای ظريف و نازک هستند و وجه تمايز آنها با ساير فرش ها نيز همين صفات است. گره در قالی های فارس هم به صورت متقارن (ترکی) و هم به صورت نامتقارن (فارسی) استفاده می شود. بافت قالی در اکثر مناطق عشايری و روستايی استان فارس رواج دارد و افزون بر مناطقی که ايل قشقايی در آن اسکان دارند. قالی بافی در ديگر شهرها و روستاهای استان منجمله در آباده و شيراز و فسا نيز مرسوم و متداول است

قالي:
هنر و صنعت بافندگي فارس در وهله نخست, هنري عشايري و در وهله دوم هنري روستايي است که وابستگي به عشاير دارد. عشاير فارس بويژه قشقائيها و ايل خمسه بيش از ديگر عشاير به اين هنر اشتغال دارند و روستائيان که در مسير اين ايل ها زندگي مي کنند نيز به کار توليد قالي و ساير دستبافت ها مبادرت مي کنند. فرش بافان اين استان معمولاً دست بافت هاي خود را نه به عنوان يک کالاي تجارتي بلکه براي خود توليد مي کنند و چون دنباله رو نوسانات بازار فرش نيستند, طرح هاي آنها داراي رنگ آميزي و طراوت خاصي است. البته در سالهاي اخير بافندگان عشايري به بافتن فرش براي فروش و به سليقه مصرف کنندگان روي آورده اند. ليکن غالباً همان ذهني بافي و رنگهاي مرسوم پيشينيان خود را ادامه مي دهند.
اين «هنر- صنعت» به طور عمده به دست زنان انجام مي شود. به طور کلي توليد دستبافته ها از مرحله ابتدايي تا آخرين مرحله به دست زنان صورت مي گيرد. دار قالي ايل قشقايي مانند ساير عشاير افقي است و بافنده براي بافتن بر روي زمين مي نشيند. بيشتر دارهاي روستايي نيز افقي و گاه عمودي است. علت استفاده عشاير از دار افقي به اين دليل است که با زندگي کوچ نشيني آنها هماهنگي داشته و حمل آن بر پشت چارپايان به سهولت انجام مي گيرد.
اکثر قاليچه هاي ايلات خمسه کار تيره عرب و باصري است. قاليچه هاي اين دو تيره داراي طرح هاي متنوع و فارسي باف است و سراسر از پشم تهيه مي شود. روستائيان فارس نيز هر سال تعداد زيادي قاليچه مي بافند. اين روستائيان که پيشينه ايلي و چوپاني دارند همانند عشاير از دارهاي افقي استفاده مي کنند ولي قاليچه هاي آنها از نظر جنس, مرغوبيت قاليچه هاي ايلات را ندارد.
فرش هاي قشقايي معمولاً به طريق «ذهني بافي» بافته مي شود. اين نقشه هاي ذهني نوعي بازآفريني سنتي است که از نسل هاي پيشين به امروزيان رسيده است. بافندگان ايلي همان نقوش را تکرار مي کنند بدون آنکه از نقشه استفاده کنند. از اين رو معمولاً هيچ دو فرشي کاملاً و عيناً شبيه يکديگر نيست. بافندگان تازه کار از سرمشق هايي کمک مي گيرند که «حور» ناميده مي شود. بافندگان قشقايي اين سرمشق ها را که يک يک نقشمايه ها و نگاره هاي اصلي بر آن بافته شده است. «دستور» مي گويند. رنگ قالي هاي قشقايي کاملاً به سليقه و خواست بافنده ارتباط دارد.
قالي هاي فارس اکثراً نرم و تا اندازه اي ظريف و نازک هستند و وجه تمايز آنها با ساير فرش ها نيز همين صفات است. گره در قالي هاي فارس هم به صورت متقارن (ترکي) و هم به صورت نامتقارن (فارسي) استفاده مي شود. بافت قالي در اکثر مناطق عشايري و روستايي استان فارس رواج دارد و افزون بر مناطقي که ايل قشقايي در آن اسکان دارند. قالي بافي در ديگر شهرها و روستاهاي استان منجمله در آباده و شيراز و فسا نيز مرسوم و متداول است

سياه چادر بافي

يكي از صنايع دستي  کاربُردی عشایر  "سياه چادر بافي" نام دارد. سياه چادريكي از صنايع دستي عشايري است كه كاملا سنتي و  به طور عمده توسط عشاير چادر نشين و از موي بُز بافته مي شود و براي سقف چادرها استفاده مي گردد. روش توليد آن بدين صورت است كه ابتدا تارهاي چله را در روي زمين و در فضاي باز دراز كرده و شروع به بافت مي نمايند. تكنيك بافت سياه چادر از نوع ساده ترين و ابتدايي ترين دست بافته ها مي باشد، ولي به خاطر استفاده از موي بز به عنوان مواد اوليه، بالاترين كارآيي و كاربُرد براي چادر عشاير را دارد.سياه چادر در ابتدا به طول حدود 10 متر و عرض نيم متر بافته مي شود و از به هم دوختن تعدادي از آن، سياه چادر يا سقف چادر عشاير تهيه مي گردد. موي بز در مقابل رطوبت باران وبرف بهم مي چسبد و مانع نفوذ آب و سرما مي شود، در گرما علاوه بر سايه غليظي كه دارد، الياف از هم فاصله گرفته و راه ورود هوا را باز مي گذارند، ضمن آن كه موي بز مانـــع ورود حشــــرات گزنــده نيز مي باشد. از انجا که سیاه چادر در موقع كوچ نيز به آساني جمع شده و قابل حمل و نقل مي باشد، بهترين پوشش براي چادر عشاير است. روش نگهداری آن حفاظت  آتش، سفید کننده های شیمیایی و اشیا ي نوک تیز و بُرّنده می باشد و براي شستشوي آن مي توان از آب ولرم و شوينده هاي معمولي استفاده نمود.

آلاچيق:

يكي از صنايع دستي تزیینی - کاربُردی عشایر "   آلاچیق" نام دارد.  آلاچيق  مسكن عشاير و چادر نشينان است. آلاچيق  به طور معمول  داراي چهار قسمت است كه در اسامي محلي به نام هاي مختلفــي خوانده مي شود  و معمولا از 4 قسمت اصلي تشكيل شده – قسمت مهمان و بزرگان – نشيمن داخلي – آشپزخانه – قسمت دام  كه به وسيله پرده اي از يكديگر قابل تفكيك مي باشد. در برخی عشاير و بنا به تموّل يا موقعيت صاحب آلاچيق در ايل، اين قسمت ها هر كدام داراي يك چادر جداگانه است.  

در ساخت آلاچيق از سياه چادر براي سقف (آلا) كه نوعي دستبافته با موي بُز بوده، و ازني هاي توخالي  براي ديواره چادر(‌چيق)  استفاده مي شود. (به مبحث هاي سياه چادر و چيق بافي    مراجعه شود). تركمن ها براي سقف آلاچيق از نمد استفاده مي نمايند. تزیينات آلاچيق، بستگي به ايل برپا كننده دارد. عشایر با  استفاده از موی بُز و کُمپله های رنگی پشمی، هم اهل خانواده را از گزند حشرات و گزندگان محافظت می کنند و هم بر زیبایی محل زندگی خود می افزایند


گبه:
گبه نوعي قالي گره بافته است با پرزهايي بلند که حداقل يک سانتي متر و پودهاي متعدد (بين 3 تا 8 پود در هر رديف) و معمولاً درشت بافت است. اين بافته معمولاً در ايلات و عشاير جنبه خودمصرفي دارد. در گبه هاي قشقايي برخلاف گبه هاي ساير نواحي ايران که خودرنگ است،بافنده از رنگ ها و نقش هاي متفاوتي استفاده مي کند. البته گبه هايي با نقش ساده با زمينه اي يکرنگ يا رنگهاي محدود نيز بافته مي شود. از نقش هاي مورد علاقه لبه بافان ايل قشقايي نقش شير است که علاوه بر اهميت باستاني اين نقش مظهر جوانمردي است و بي ارتباط با وجود شير در منطقه کامفيروز و دشت ارژن فارس نيست. نقش هاي لچک ترنج, ستاره, نقش خشتي, نقش حيوانات مختلف و ... نيز در گبه بافي کاربرد دارد. گبه هاي قشقايي تمام پشم هستند و تار آنها نيز پشمي است. اندازه گبه متفاوت است. معمولاً اندازه 100×200 يا 200×115 سانتي متر متداول تر است.

 

 

جاجيم:
از بافته هاي عشاير قشقايي جاجيم است که براي پوشاندن رختخواب و اثاثيه درون چادر استفاده مي شود از اين رو به آن «پوشن» نيز مي گويند. جاجيم هاي کوچک به عنوان روانداز نيز کاربرد دارد. جاجيم به رنگهاي مختلف بافته مي شود و رنگ هاي روشن در بافت آن بيشتر به کارمي رود. معمولاً تار و پود آن هم رنگ است. نقوش جاجيم که براي تزيين آن به کار مي رود عبارتند از:
نقش شطرنجي، نقش آينه کگل، نقش کنگره، نقش موازي، نقش حوض، نقش مدخل، نقش لوزي و.اصولاً بافت جاجيم توسط زنان صورت مي گيرد و مردان جز در مرحله تهيه پشم، نقش چنداني ندارند. روش كار بدين صورت است كه ابتدا چله مورد نظر را در محوطه باز كشيده (‌دراز مي كنند) ، سپس به وسيله تيرك، وسط چله را سر پا كرده و تعدادي از تارها را جدا نموده، آن گاه شـروع به بافت مي نمايند. معمولاً جاجيم را به طول 10 الي 15 متر و عرض 15 تا 25 سانتي متر  مي بافند، پس از پايان بافت، با بريدن و پهلوي هم دوختن قطعات اقدام به تهيه ابعاد مورد نظر مي نمايند.جاجيم گل برجسته(گليم گل برجستنقوش رايج عبارتند از: چهار گل، خشتي، پنجه اي، گل آفتاب گردان، آفتاب تيره، گل سيب، گچي دير ناخي (ناخن بز)، سيرگا (گوشواره)، قرقره، بلي باقالي، جولما، بادامي، اوزوك، قاشي (نگين انگشتر) هميان، دندان موشي، محرمات، كله قندي و ... ، حاشيه هاي اطراف نيز با طرح مثلث دندانه دار پُر مي شوده)موارد مصــرفي چون زيرانداز، سجاده، پادري، روميزي، روتختي، رويه كرسي، رويه مبل دارد و در كارهاي تكميلي به همراه چرم مورد استفاده قرار مي گيرد.

 

 

گليم گل برجسته يا گليم سوزني:

 از بافته هاي خاص منطقه فارس و ايل قشقايي بويژه طايفه کشکولي است. اين بافته شباهت به گليم دارد با اين تفاوت که قسمت هايي از آن به صورت پود پيچي بافته مي شود و به شکل برجسته در روي کار نمايان است.
جاجيم هاي گل برجسته معمولاً زمينه اي روشن دارند و نقوش آنها داراي رنگهاي متنوع و ترکيبي از نقوش گليم و قالي است. بافت آن از تار و پود پشمي يکرنگ است. ابعادش معمولاً همان ابعاد گليم و ابزار کار و حتي نحوه چله کشي اين بافته دقيقاً همانند گليم است.

 

رند:
رند, نوعي گليم بسيار ريزبافت و ظريف منطقه فارس است که به آن سوزني هم مي گويند. اين بافته فرش مانند از کارهاي زيباي عشاير قشقايي است. شيوه بافت آن مانند ورني و شيرکي پيچ به طريق پودپيچي است.
اين بافته که مانند ساير بافته هاي ايلي بر روي دار افقي بافته مي شود جنبه خودمصرفي دارد و به علت وقت گير بودن در مناطق قشلاقي ايل بافته مي شود. در اين نوع بافته به علت پودپيچي به دور تارها و استفاده از پود نازک و قطع نکردن پودهاي اضافي, بافته اي که به دست مي آيد يک رو بوده و درشت کارکه مي توان پودهاي اضافي را ديد. رنگ اين نوع بافته معمولاً تيره و روشن و نقوش آن همان نقوشي است که در قالي و گليم به کار مي رود.

 

 

خوابگاه (مفرش):
عشاير قشقايي از مفرش براي جاي دادن رختخواب و البسه استفاده مي کنند. اين محصول به شکل مکعب مستطيل بوده و اندازه آن تقريباً 80×80×50 سانتيمتر است که به وسيله بندهاي چرمي و قلاب هاي نر و ماده بسته مي شود. در دو طرف مفرش دو دستگيره چرمي دارد. مفرش از وسايل اصلي هر سياه چادر و هر خانواده ايلي است.
تار مفرش از نخ و پود آن پشمي است و رنگ هاي به کار رفته در آن بيشتر قرمز, سرمه اي و آبي است. نقش هاي مفرش محدود است و اين به علت شيوه بافت آن است, در حقيقت رنگ به وجود آورنده نقش در مفرش است و نوع بافت در همه نقوش يکسان است. روش نگهداری آن حفاظت از بيد،رطوبت مداوم، حرارت و آتش، اشعۀ مستقیم و مداوم خورشید، سفید کننده های شیمیایی و اشیاي نوک تیز و بُرّنـــــده می باشد و با آب ولرم و صابون و شوينده هاي معمولي و غير اسيدي قابل شستن می باشد.

 

 

آويزه دوزي :

يكي از صنايع دستي تزیینی عشایر " آویزه دوزی"  نام دارد. آویز دوزی  نوعی رودوزی است که از منگوله های تزیینی و زیبا برای زینت بخشیدن به پرده، رومیزی و ... از آن استفاده می شود. منگوله های کوچک که عموماً کُروی هستند به لبه های پارچه مورد نظر در رنگهای مختلف اتصال می یابند. آویزها در انواع مختلف تولید می شوند. انواع دیواری آن که سوزن دوزی و تکه دوزی شده است و یا رودوزی و پولک دوزی شده و  برای تزیین به دیوار می آویزند. نوع دیگر آن با قطعات کوچک آیینه، خر مهره، مُهره های رنگین،گوش ماهی، دکمه و نوارهای رنگین تزیین می شود. این هنر بیشتردر میان عشایر رواج دارد.

 

اُيي بافي (دولايه بافي):
 صنايع دستي تزیینی - كاربُردی عشایر " اُیی بافی"  نام دارد. اُویی نوعي پارچۀ دستبافت سنتي ايران است كه در استان فارس و توسط ایل قشقایی بافته می شود و قدمتی بالغ بر 200 سال دارد و با دستگاه نساجي سنتي ساده شده بافته مي شود. الياف مورد استفاده، الياف پشم الوان  بوده و به صورت دو لایه و دو رو تولید مي گردد. بافته ای است تار نما که با  انتخاب تارهای تیره در رو و پشت  کار به صورت دو لایه بافته می شود و فقط  در قسمت نقش ها، موتیف ها، اولین و آخرین قسمت عرض بافته شده، بهم متصل می گردند. انواع طرح ها ی هندسی حیوانی، گیاهی و انتزاعی در آن به چشم می خورد. اين دست بافته به طور محدود توليد شده  و بيشتر مصرف محلي دارد و بافندگان آن معمولاً بانوان منطقه مي باشند. روش نگهداری آن حفاظت از رطوبت مداوم، آَتش، تابش مستمر اشعه خورشید و سفید کننده ها می باشد و با آب ولرم و صابون به راحتی شسته و تمیزمی گردد.

 

 

جُــل اسب :
يكي از دست بافته هاي زيبا و عشايري "جــُل اسب" نام دارد. جــُل، دستبافته اي است كه به منظور تزیينات اسب و شتر تهيه مي شود. جُـــل اسب هم نقشِ گرم نگاهداشتن و عرق گير اسب را دارد  و هم جنبه تزیيني و تشريفاتي  كه در مورد شتر، مورد تزیيني دارد. بدنه اصلي جُـــل،‌ يك مستطيل است  كه  دو دستك به آن وصل شده كه اين دستك ها، پشت اسب را مي پوشاند. تفاوت جُــــل اسب با جُـــل شتر  درآن است كه جُل شتر بزرگتر از جُــل اسب مي باشد و توسط دو قطعه پارچه به يكديگر دوخته شده تا كوهان شتر از آن بيرون بماند. به طور كلي در بيشتر مناطق ايران جُل اسب و شتر با اشكال  و تزیينـات گوناگون توليد مي شود و به صورت گليم، قالي، جاجيم، و سوزني تهيه مي گردد.

 

 

چَرخ بافي

 یکی از صنایع دستی تزیینی – کاربُردی عشایر "چرخ بافی" نام دارد، و آن عبارتست از دست بافته ای که نزد عشایر قشقایی استان فارس بالغ بر 200 سال قدمت دارد. برای انجام این بافت، تارها به وسیله دوجفت (4عدد) کمان بالا و پایین شده و پس از باز شدن دهانه، پودهای الوان عبور داده می شود. یک پود(زمینه) همواره در عرض بافته حرکت می کند، و دو عدد پود رنگی با تغییر محل دوجفت کمان فوق الذکر و جابجا شدن تارها (تعویض دهانه) نقوش را پدیدار می نمایند. نقوش از به هم پیوستن لوزی های رنگی به وجود می آیند. تارها از جنس نخ پنبه ای پُر تاب و سفید، و پودها از الیاف الوان پشمی می باشند. موارد کاربُرد آن در نزد عشایر تهیه وسیله ای برای حمل و نقل اثاثیه، زیراندازی سبک و سیار مصارف محلی می باشد. روش نگهداری آن حفاظت از رطوبت مداوم، حرارت و آتش، سفید کننده های شیمیایی، اشعه ماوراي بنفش و اشیاي نوک تیز و بُرّنـــده می باشد و با آب ولرم و صابون و یا دیگر شوینده هاي غير اسيدي قابل شستن می باشد.

 

 

دوره چين بافي(وارونه بافي)

يكي از صنايع دستي تزیینی- کاربُردی عشایر "دوره چین بافی" نام دارد، كه قدمــــت آن بالغ بر 200 سال مي رسد و توسط عشایر ایل قشقایی استان فارس تولید می گردد. این دست بافته که چله کشی آن مانند گلیم است به روش بافت پود پیچی بافته می شود ولی به جای آنکه پودها از روی دو جفت تار پیچیده شود، بافنده به وسیله آیینه ای که در زیر قرار می دهد پودها را از زیر یک جفت تار می پیچد و به همین دلیل به آن وارونه چین بافی نیز می گویند. بافت به شیوه پود پیچی(سوزنی) انجام می گیرد ولی برعکس رند بافی پودها به جای اینکه از روی تارها کار بپیچد، از زیر کار می پیچد و به همین دلیل نقوش ایجاد شده بسیار ظریف و شبیه به پشت قالی می باشد. نقوش آن هندسی است و از انواع الیاف پشمی الوان استفاده می گردد. روش نگهداری آن حفاظت از رطوبت مداوم، حرارت و آتش، اشعۀ مستقیم و مداوم خورشید، سفید کننده های شیمیایی و اشیا نوک تیز و بُرّنده می باشد و با آب ولرم و صابون قابل شست شوی می باشد.

 

 

مَهله سازی

يكي از صنايع دستي تزیینی- کاربُردی عشایر "مَهله سازی" نام دارد. زنان عشایر استان فارس برای همیشه معطر نگاهداشتن خود، در فصل تابستان اقدام به جمع آوری دانه های معطر مهله می نمایند، سپس آنها را در مراحل و زمانهای مختلف با حنا ( و دیگر رنگهای گیاهی) رنگ نموده، سوراخ می نمایند و بنا به استطاعت مالی خانواده، به همراه هل، میخک، گلوله های کوچک طلا یا نقره گردنبندی تهیه می نمایند که با تماس مختصری رطوبت (عرق بدن انسان) از آن بوی خوشی متصاعد می شود که علاوه بر رایحه آرامبخش آن، برای تمدد اعصاب مفید می باشد و زیبایی بخصوصی دارد. معمولاً هر زن به همراه لباس عروس خود که همان لباس محلی قوم می باشد یک مهله نیز به همراه دارد که همیشه همراه اوست.

دیدگاه ها

  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید در وب منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.